Higiena jamy ustnej przyszłej mamy
Kobietę w ciąży często dotykają problemy stomatologiczne. Stąd stereotyp brzmiący: ,,Jedna ciąża- jeden ząb.” Dlaczego tak jest? Wzrost we krwi poziomu szeregu hormonów podczas ciąży znajduje swoje reperkusje w fizjologii jamy ustnej. Zmiany dotyczą śliny, flory bakteryjnej, zjawisk immunologicznych.
Na przykład: zwiększona produkcja estrogenu zwalnia procesy keratynizacji nabłonka dziąseł, a wzrost ilości progesteronu zwiększa syntezę prostaglandyn (mediatorów zapalnych). Konsekwencją tego jest zaostrzenie reakcji zapalnej dziąseł, odpowiedzi ich na obecność płytki nazębnej. Stąd charakterystyczny stan zapalny u ciężarnych, charakteryzujący się zapaleniem dziąsła wolnego, jego obrzękiem, krwawieniem, przerostem. Zaczyna się zazwyczaj w drugim miesiącu ciąży, czego charakterystycznym sygnałem jest tzw. ,objaw różowej szczoteczki” (białe włosie szczoteczki z białą pastą do zębów przybiera różowy kolor, zabarwienia krwią pochodzącą z rozpulchnionych dziąseł). Początkowo zmiany dotyczą tylko brodawek dziąsłowych. Przybierają one barwę purpurową, krwawią przy lekkim dotyku, są niebolesne. Z czasem dochodzi do ich przerostu, podobnie jak i wolnego brzegu dziąsła w obrębie kilku zębów. Rozrost rzadko rozprzestrzenia się na całe dziąsła. Dziąsła stają się bolesne, spotyka się nadżerki, owrzodzenia.
Leczenie tych zmian polega na skrupulatnym przestrzeganiu higieny jamy ustnej i miejscowym stosowaniu preparatów przeciwzapalnych, zleconych przez stomatologa. Jeśli brak jest miejscowych czynników drażniących, zmiany rozrostowe cofają się same do 3 tygodni po porodzie, a stan zapalny ustępuje po jej zakończeniu. Nie każda oczywiście kobieta cierpi z jego powodu. Nie dotyczy on tych, z perfekcyjną higieną jamy ustnej.
Niestety, często okres ciąży pogłębia zaniedbania higieniczne, co wpływa na zniszczenie głębszych części tkanek przyzębia i ma to przykre konsekwencje i to nie tylko dla uzębienia.
Każdego roku rodzi się szereg dzieci przedwcześnie (około 10%), to znaczy przed 32 tygodniem ciąży. Mimo postępów w medycynie pre i perinatalnej, około połowa z nich umiera. Wcześniactwo to także częsty powód upośledzenia tych noworodków, które przeżyły (zwiększa się u nich ryzyko upośledzenia umysłowego, porażenia mózgowego, niewydolności płuc, przewodu pokarmowego, utraty słuchu i wzroku). Przyczyny przedwczesnego porodu nie są jeszcze dobrze poznane. Dotychczas uznane za czynniki ryzyka: palenie papierosów, alkohol, infekcje, niewystarczająca waga matki, niedożywienie, wyjaśniają tylko część takich porodów. Uważa się jednak, że dużą rolę odgrywają obecne u ciężarnej przewlekłe stany zapalne. Pośród nich wymienia się także przewlekły, nieleczony stan zapalny dziąseł i przyzębia. Prostaglandyna PGE2 oraz czynnik martwicy nowotworu TNF, a także inne cytokiny i mediatory lipidowe, pojawiają się w krwioobiegu na skutek odpowiedzi tkanek (tu: przyzębia) na infekcję Gram(-)beztlenowymi bakteriami (Camphylobacter rectus,Prevotella intermedia,Porphyromonas gingivalis,Bacteroides forsythus).
Również przyczyny niskiej masy urodzeniowej (poniżej 2500 gram) upatruje się w stanie zapalnym dziąseł przyszłej matki. Wydzielane do krwiobiegu mediatory zapalne wpływają na nieprawidłową absorpcję na poziomie łożyska składników odżywczych, w szczególności lipidów.
Dotychczasowe obserwacje skłaniają do hipotezy, że ciężarna z nieleczonym, przewlekłym stanem zapalnym dziąseł i przyzębia, ryzykuje 7 razy częściej urodzenie dziecka przedwcześnie, z niską masą urodzeniową! Proste zabiegi higieniczne i świadomość ciężarnej wyeliminowałyby to ryzyko.
Okres ciąży to także wzrost poziomu progesteronu we krwi. Jest on odpowiedzialny za zmniejszenie ilości zarówno we krwi, jak i w ślinie dwuwęglanów, które decydują o jej zdolnościach buforujących. Równocześnie pod koniec ciąży i podczas okresu karmienia piersią, zwiększa się w jamie ustnej ilość bakterii Streptococcus mutans, co wspólnie z nawykiem pojadania, popijania soków między posiłkami, a także nocą, sprzyja rozwojowi próchnicy. Również pojawiające się nudności i wymioty, które są odpowiedzialne za kontakt szkliwa zębowego z kwasem żołądkowym, zagrażają uzębieniu ciężarnej i stwarzają ryzyko pojawienia się erozji szkliwa.
Gra hormonów podczas ciąży odpowiedzialna jest także za pojawienie się u około 1% ciężarnych tzw. guza ciężarnych .Guz ten, zwany też nadziąślakiem nie jest nowotworem, ale ma podobne do niego cechy kliniczne. Występuje w postaci bujającego rozrostu, żywoczerwonego, osadzonego na szerokiej podstawie. Urazy przy jedzeniu mogą powodować jego krwawienia, co przy dużych guzach, może prowadzić do wtórnej anemii. Zmiany te zazwyczaj nie wymagają leczenia, gdyż znikają same po porodzie. Duże guzy, utrudniające odżywianie, często podkrwawiające na skutek urazów można usunąć chirurgicznie, krioterapią lub laserem. W okresie ciąży nakorzystniej jest przeprowadzać zabieg ich usunięcia w II trymestrze.
Na przyszłej mamie już podczas ciąży spoczywa odpowiedzialnosć za stan zdrowia zębów dziecka. Okresowi ciąży towarzyszy zazwyczaj zmiana diety. Zdecydowana większość kobiet zwiększa ilość i częstość zjadanych słodyczy. Posiłki są częstsze, niejednokrotnie również w porze nocnej. Pragnienie zaspokajane jest wodami gazowanymi, z dużą zawartością cukru. To elementy, które w sposób znaczący sprzyjają pogorszeniu stanu narządu zębowego ciężarnej, ale nie tylko. Są przyczyną także nieprawidłowej struktury zębów dziecka. To obserwacje niskiego wskażnika próchnicy u pokolenia wojennego i tuż powojennego, kiedy ograniczone spożycie cukru było następstwem restrykcji, nasunęło naukowcom teorię, potwierdzoną póżniej badaniami, że nadmierne spożycie słodyczy u matki zwiększa ryzyko wczesnej próchnicy u dziecka. Obfitość bowiem w diecie ciężarnej węglowodanów negatywnie wpływa na strukturę twardych tkanek zębów u dziecka oraz na niepełne przyswajanie przez jego organizm wapnia i fosforu.
Jama ustna dziecka po urodzeniu jest jałowa. Osiedlające się w niej w ciągu kilku godzin po urodzeniu bakterie pochodzą głównie od matki. Bakterie próchnicotwórcze pojawiają się w jamie ustnej dziecka z reguły po wyrżnięciu pierwszych zębów mlecznych. Niejednokrotnie jednak, w związku z zaniedbanym stanem jamy ustnej matki, obecne u niej bakterie chorobotwórcze wcześniej trafiają do jamy ustnej dziecka, zwiększając ryzyko próchnicy wczesnej w zębach mlecznych.U 18-godzinnego noworodka stwierdzić można obecność bakterii Streptococcus mutans o tym samym serotypie, który występuje u matki. Bakterie początkowo przylegają do błony śluzowej jamy ustnej, osiedlają się, czekają i rozmnażają, by po pojawieniu się w niej tylko zębów mlecznych, zaatakować je i stać się przyczyną ich wczesnej próchnicy.
W związku z powyższymi, program stomatologicznej opieki kobiety w ciąży powinien obejmować:
– indywidualny instruktaż higieny jamy ustnej,
– profesjonalne usunięcie złogów nazębnych,
– profilaktykę i leczenie stanu zapalnego dziąseł oraz przyzębia,
– profilaktykę i leczenie zmian próchniczych,
– poradnictwo w zakresie diety,
– instruktaż higieny jamy ustnej dziecka i profilaktykę pierwszych miesięcy życia dziecka (zależnie od przewidzianej pierwszej wizyty w gabinecie malucha, w wieku 6 miesięcy lub później).
Trafiająca do gabinetu stomatologicznego ciężarna jest prawdziwym wyzwaniem dla całego zespołu stomatologicznego. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę zachodzące zmiany w jej organiźmie, różnicę w reakcji na leki czy przeprowadzane zabiegi oraz mieć świadomość odpowiedzialności za zdrowie nie tylko pacjentki, ale także i jej dziecka.
Pierwszym napotkanym problemem jest ułożenie pacjentki w trakcie wizyty, która nie zawsze trwa krótko, choć w takiej sytuacji powinna być maksymalnie zredukowana czasowo. Typowa, półleżąca pozycja nie jest korzystna dla kobiety w ciąży. W pozycji takiej macica uciska żyłę prowadzącą krew z dolnej części ciała, zatrzymując tym samym jej powrót do serca. Może to doprowadzić przy dłużej trwającej wizycie do objawów tzw. zespołu żyły głównej dolnej, który manifestuje się spadkiem ciśnienia tętniczego krwi, bladością, przyspieszeniem akcji serca oraz osłabieniem. Podniesienie prawego biodra za pomocą wałka lub ułożenie na lewym boku podczas zabiegu rozwiązuje ten problem.
Instruktaż higieny prócz podstawowych, ogólnych zasad powinien obejmować specyfikę zmian w jamie ustnej kobiety podczas ciąży. Warto, by zmiana nawyków dietetycznych skłoniła ją do szczotkowania zębów po każdym posiłku. W przypadku pojawiających się nudności i wymiotów, każdorazowo powinna przepłukać jamę ustną wodą, odstąpić ze szczotkowaniem zębów przynajmniej pół godziny, by uniknąć ryzyka erozji szkliwa. Szczoteczka do zębów powinna być miękka. Z jednej strony w związku z podrażnieniem zapalnym dziąseł, ewentualną obecnością nadziąślaków, z drugiej z powodu ryzyka erozji. . Elgydium Clinic 15/100 ultramiękka szczoteczka do zębów, przeznaczona jest do higieny jamy ustnej przy krwawiących dziąsłach. Bardzo delikatne włosie zmniejsza ból podczas szczotkowania, towarzyszący stanom zapalnym dziąseł. Cenne jest stosowanie płukanek z zawartością dwuwęglanów. Gdy nie są dostępne gotowe, można przygotować roztwór sody oczyszczonej (1 łyżeczka na szklankę wody). Zwiększone ryzyko próchnicy, częste wymioty powinny skłonić do profilaktyki fluorowej (płukanki z fluorem, lakieroranie lakierami fluorowymi, okłady z żelu fluorowego z użyciem szyn nazębnych,używanie past z dużą zawartością fluoru ( Elgydium Decay protection pasta przeciwpróchnicowa dla dorosłych zawiera aminofluorek FluorinolR w dawce 1500 ppm jonów fluoru, który skutecznie chroni przed próchnicą już do pierwszej minuty szczotkowania.)
Jeżeli doszło do pojawienia sę nadwrażliwości zębów, szczególnie w pierwszej fazie erozyjnego uszkodzenia szkliwa, ulgę przynoszą pasty do zębów wrażliwych( Elgydium sensitive pasta z aminofluorkiem. Posiada konsystencje żelu i jest delikatna dla szkliwa), płukanki wzmacniające ich efekt leczniczy( Elgydium płyn do płukania jamy ustnej z fluorem stosowany codziennie, remineralizuje szkliwo i zapobiega nawrotom nadwrażliwości i specjalne żele wcierane w zęby na zakończenie codziennych zabiegów higienicznych( Sensigel- powoduje natychmiastowe zniesienie nadwrażliwości). Systematyczne ich stosowanie przez miesiąc warunkuje długotrwałe zniesienie nadwrażliwości. Preparaty dostępne również w Zestawie Elgydium na wrażliwe zęby zapewniającym kompleksową opiekę w przypadku nadwrażliwości.
Zaznaczony stan zapalny dziąseł wymaga wprowadzenia dodatkowej troski. Używana pasta do zębów powinna mieć wtedy cechy przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, najlepiej jeśli jest z zawartością chlorheksydyny wartością chlorheksydyny(Elgydium Anti-plque antybakteryjna pasta do zębów stosowana przy krwawieniu z dziąseł, hamuje odkładanie kamienia nazębnego. Równoczesne stosowanie płukanki( Elgydium płyn do płukania jamy ustnej. Przeznaczony do codziennej pielęgnacji przy krwawiących dziąsłach. Posiada przyjemny smak i żelową konsystencję, która przedłuża działanie płynu) i żelu chlorheksydynowego, który wzmacnia efekt terapeutyczny(Parodium żel stosowany po umyciu zębów pastą Elgydium Anti-plaque. Łagodzi podrażnienia oraz zmniejsz stan zapalny dziąseł). Dostępne również w Zestawie Elgydium na krwawiące dziąsła. . Zasadniczym jednak elementem terapii o którym nie wolno zapomnieć jest usunięcie złogów nazębnych.Po usunięciu kamienia polecane jest stosowanie płukanek antyseptycznych na bazie chlorheksydyny( np Eludril) Kontrole w odstępach 2-4 tygodnie mają na celu podtrzymanie efektu terapeutycznego.
Dieta bogata w białko, wapń, fosfor, fluor i witaminy (szczególnie D) warunkuje nie tylko prawidłowy rozwój kośćca dziecka, ale również zawiązków zębów i ich mineralizację. Stąd ważna jest obecność w jadłospisie jaj, nabiału, ryb, mięsa, roślin strączkowych, zielonych roślin liściastych, produktów pełnoziarnistych. Cena jest eliminacja pojadania między posiłkami, unikanie spożywania słodyczy, szczególnie po wieczornym myciu zębów oraz nocą, a także picie wyłącznie wody mineralnej niegazowanej zamiast słodzonych napojów lub soków. Objadanie się słodyczami osłabia formujące się przyszłe zęby dziecka.
Profilaktyka stomatologiczna obejmująca kobietę w ciąży to równocześnie profilaktyka narządu zębowego u dziecka. Ma to związek z jej dietą, dbałością o stan higieny jamy ustnej swojej i dziecka. Rozpoczęcie jej przed pojawieniem się w jamie ustnej noworodka pierwszego zęba polega na przemywaniu jej jałowym gazikiem (można je kupić w aptece), zwilżonym w letniej przegotowanej wodzie lub naparze rumianku. Gazikiem nawiniętym na wskazujący palec przeciera się po każdym posiłku bezzębne dziąsła. Poprawia to równocześnie ich ukrwienie, łagodzi dolegliwości związane z ząbkowaniem. Zabiegi higieniczne należy wykonywać delikatnie, sprawnie i w miłej atmosferze. Powinny być wykonywane regularnie, przede wszystkim przed snem nocnym.
Okazuje się więc, że wbrew pozorom miejsce w ,,Karcie ciąży” na potwierdzenie wizyt u stomatologa ma swoje uzasadnienie. Nie bagatelizowanie tego tak przez ginekologów położników, kobiety w ciąży oraz stomatologów, stanowi podstawę kształtowania wiedzy i postępowania profilaktycznego dla zapewnienia zdrowia jamy ustnej kobiety i jej potomstwa.
Autor: dr n.med.Agnieszka A.Pawlik
Piśmiennictwo
1. Charciarek U. ,,Zdrowie jamy ustnej a ciąża”, Twój Przegląd Stomatologiczny, 2005, 11, 40- 42,
2. Dubielecka M., Rusyan E. ,,Zasady stomatologicznego postępowania profilaktyczno- leczniczego u kobiet w ciąży”, Asystentka i Higienistka Stomatologiczna, 2006, 1, 31- 33.
3. Jeffcot M.K. i wsp. ,,Periodontal infection and preterm birth; result of perspective study.”, J. Am. Dent. Assoc., 2001, 132, 875-880.
4. Pytko- Polończyk J., Grabska A. ,,Różne aspekty opieki stomatologicznej u pacjentki w ciąży- na podstawie piśmiennictwa”, Czas. Stom., 2003, 5, 338- 343.
Zostaw opinie